Jeszcze kilkanaście lat temu, kiedy dziecko chciało obejrzeć ulubioną bajkę, musiało poczekać na odpowiednią godzinę emisji. Jeśli przegapiło początek, niewiele można było zrobić. Na nową grę komputerową czasem odkładało się kieszonkowe przez kilka tygodni, a odpowiedź na nurtujące pytanie trzeba było znaleźć w encyklopedii, zapytać kogoś dorosłego albo po prostu poczekać do następnego dnia. Dzisiaj wystarczy kilka kliknięć. Film można włączyć w dowolnym momencie, zakupy zrobić bez wychodzenia z domu, a niemal każdą informację znaleźć w kilka sekund.
Żyjemy w świecie, który przyzwyczaił nas do tego, że wszystko powinno być dostępne natychmiast. Nie musimy czekać na ulubiony serial, na przesyłkę czekamy coraz krócej, a kiedy coś nas zainteresuje, odpowiedź pojawia się na ekranie szybciej, niż zdążymy dobrze sformułować pytanie. Ta wygoda ma wiele zalet, ale niesie ze sobą również pewną konsekwencję: coraz rzadziej doświadczamy zwyczajnego oczekiwania.
Dzieci dorastające w takim otoczeniu nie znają już świata, w którym na wiele rzeczy trzeba było poczekać. Czy to oznacza, że cierpliwość staje się umiejętnością, której trzeba będzie uczyć od nowa?
Wszystko na już, czyli codzienność bez czekania
Współczesne dzieci mają dostęp do rozrywki praktycznie bez ograniczeń. Kiedy nudzi je jedna bajka, mogą natychmiast wybrać następną. Kiedy gra staje się zbyt trudna, czasem wystarczy poszukać gotowego rozwiązania w internecie. Kiedy pojawia się ochota na nową zabawę, wystarczy uruchomić kolejną aplikację. Nie trzeba nawet kończyć poprzedniej.
Oczywiście nie oznacza to, że każde dziecko spędza całe dnie przed ekranem. Technologia jest dziś naturalną częścią życia i trudno oczekiwać, że rodziny całkowicie z niej zrezygnują. Problem pojawia się raczej wtedy, gdy natychmiastowy dostęp do przyjemności staje się domyślnym sposobem reagowania na każdą chwilę oczekiwania.
Podróż samochodem? Można włączyć bajkę. Kolejka w sklepie? Telefon. Oczekiwanie na obiad w restauracji? Tablet. Nawet kilka minut bez konkretnego zajęcia potrafi wywołać niepokój, zarówno u dziecka, jak i u rodzica, który chce uniknąć marudzenia.
W ten sposób niepostrzeżenie uczymy się traktować każdą wolną chwilę jak problem wymagający natychmiastowego rozwiązania. Tymczasem oczekiwanie jest naturalną częścią życia. Nie wszystko dzieje się wtedy, kiedy tego chcemy, nie każda przyjemność jest dostępna od ręki, a niektóre rzeczy wymagają czasu i wysiłku.
Dlaczego czekanie jest ważniejsze, niż nam się wydaje?
Cierpliwość nie jest wyłącznie umiejętnością spokojnego stania w kolejce. To znacznie bardziej złożona zdolność, związana między innymi z regulowaniem emocji, kontrolowaniem impulsów i odraczaniem przyjemności.
Dziecko, które potrafi poczekać na swoją kolej, dokończyć trudne zadanie mimo chwilowej frustracji albo odłożyć spełnienie swojej zachcianki na później, ćwiczy umiejętności przydatne w wielu obszarach życia. W szkole, podczas zabawy z rówieśnikami, w relacjach rodzinnych i w przyszłej pracy.
Nie chodzi o to, żeby dzieci zawsze musiały czekać i godzić się na odmowę. Ważne jest raczej to, żeby rozumiały, że nie każda potrzeba musi zostać zaspokojona natychmiast.
Ciekawym przykładem jest tak zwany test pianki marshmallow, przeprowadzany przez psychologa Waltera Mischela. Dzieciom proponowano jedną słodką przekąskę od razu albo dwie, jeśli uda im się poczekać na powrót eksperymentatora. Badanie stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów pokazujących, jak można badać zdolność odraczania gratyfikacji.
Przez lata wyniki tego eksperymentu interpretowano jako dowód na to, że dzieci potrafiące czekać osiągają później większe sukcesy. Nowsze analizy pokazały jednak, że sprawa jest bardziej skomplikowana. Na zachowanie dziecka wpływają również warunki, w jakich dorasta, poczucie bezpieczeństwa i zaufanie do dorosłych. Trudno oczekiwać, że dziecko będzie cierpliwie czekało na obiecaną nagrodę, jeśli wielokrotnie przekonało się, że obietnice nie zawsze są dotrzymywane.
To ważna wskazówka: cierpliwość nie bierze się wyłącznie z silnej woli. Rozwija się także dzięki doświadczeniom i środowisku, w którym dziecko dorasta.
Natychmiastowa nagroda kontra satysfakcja z osiągnięcia celu
Jest jeszcze jeden aspekt, o którym warto pamiętać. Kiedy wszystko dostajemy od razu, łatwo zapomnieć, jak przyjemne może być samo oczekiwanie na coś wyjątkowego.
Pomyślmy o dziecku, które przez kilka tygodni zbiera pieniądze na wymarzoną zabawkę. Każda odłożona moneta przybliża je do celu. Po drodze pojawiają się pokusy, czasem trzeba z czegoś zrezygnować, a czas oczekiwania wydaje się niemal nieskończony. Kiedy wreszcie udaje się uzbierać potrzebną kwotę, radość jest ogromna. Sama zabawka staje się czymś więcej niż kolejnym przedmiotem. Jest symbolem wysiłku i wytrwałości.
Podobnie jest z nauką jazdy na rowerze, opanowaniem nowej umiejętności czy rozwiązaniem trudnej łamigłówki. Początkowo coś nie wychodzi, pojawia się zniecierpliwienie, czasem nawet złość. Jednak kiedy dziecko w końcu osiąga cel, doświadcza satysfakcji, której nie da się zastąpić gotowym rozwiązaniem.
To właśnie różnica między natychmiastową przyjemnością a zadowoleniem wynikającym z osiągnięcia czegoś samodzielnie. Obie rzeczy są potrzebne, ale jeśli dziecko poznaje wyłącznie tę pierwszą, może mieć mniej okazji do rozwijania wytrwałości.
Czy technologia odbiera dzieciom cierpliwość?
Łatwo byłoby wskazać smartfony, tablety i media społecznościowe jako głównych winowajców. Byłoby to jednak zbyt duże uproszczenie. Technologia sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Może rozwijać zainteresowania, ułatwiać naukę i otwierać przed dziećmi możliwości, o których wcześniejsze pokolenia mogły tylko marzyć.
Problemem jest raczej sposób projektowania wielu cyfrowych rozrywek. Automatyczne odtwarzanie kolejnych filmów, nieskończone przewijanie treści, powiadomienia i nagrody pojawiające się w grach sprawiają, że użytkownik nie musi podejmować większego wysiłku, żeby otrzymać kolejną porcję rozrywki.
Dziecko przyzwyczajone do takiego tempa może uznać, że książka, która potrzebuje kilku rozdziałów, żeby rozwinąć ciekawą historię, jest nudna. Podobnie może być z grą planszową wymagającą oczekiwania na swoją kolej albo zadaniem, którego rozwiązanie nie pojawia się po pierwszej próbie.
Nie oznacza to jednak, że dzieci straciły zdolność skupienia czy cierpliwość. Oznacza raczej, że potrzebują okazji do ćwiczenia tych umiejętności również poza światem natychmiastowych bodźców.
Jak odzyskać przyjemność z czekania?
Nie trzeba wprowadzać w domu technologicznej rewolucji ani ustalać sztywnych zasad dotyczących każdej minuty dnia. Warto zacząć od drobnych sytuacji, w których dziecko może doświadczyć, że oczekiwanie nie musi być czymś nieprzyjemnym.
Dobrym przykładem są gry planszowe i karciane. Wymagają przestrzegania zasad, czekania na swoją kolej, planowania ruchów i zaakceptowania tego, że nie zawsze wygrywamy. Podobnie działają zabawy konstrukcyjne, układanie puzzli czy wspólne przygotowywanie czegoś, co wymaga kilku etapów.
Można też wrócić do nieco zapomnianej przyjemności planowania. Zamiast kupować dziecku wszystko od razu, warto czasem wspólnie odkładać pieniądze na wymarzony zakup. Zamiast natychmiast zdradzać zakończenie ciekawej historii, można czytać książkę po jednym rozdziale dziennie. A zamiast wypełniać każdą wolną chwilę ekranem, czasem po prostu pozwolić dziecku pobyć w sytuacji, w której nie dzieje się nic szczególnego.
Warto również pamiętać, że dzieci uczą się przede wszystkim przez obserwację. Trudno wymagać od nich cierpliwości, jeśli sami denerwujemy się, kiedy strona internetowa ładuje się kilka sekund, sprawdzamy telefon podczas każdej przerwy i oczekujemy natychmiastowej odpowiedzi na każdą wiadomość.
Nie wszystko, co wartościowe, dzieje się natychmiast
Żyjemy w czasach ogromnych możliwości. Możemy zamówić zakupy z dostawą do domu, obejrzeć film w dowolnym momencie i zdobyć odpowiedź na niemal każde pytanie bez wychodzenia z pokoju. Nie ma powodu, żeby rezygnować z tych udogodnień. Warto jednak pamiętać, że szybkość nie zawsze oznacza większą wartość.
Niektóre rzeczy potrzebują czasu. Przyjaźń buduje się stopniowo, umiejętności wymagają ćwiczeń, a ciekawe pomysły nie zawsze pojawiają się na zawołanie. Dziecko, które nauczy się akceptować ten proces, zyska coś znacznie cenniejszego niż umiejętność spokojnego czekania na swoją kolej.
Dlatego następnym razem, kiedy usłyszymy: „Daleko jeszcze?”, „Kiedy będzie gotowe?” albo „Ile jeszcze muszę czekać?”, niekoniecznie musimy natychmiast szukać sposobu na zajęcie dziecka. Być może warto potraktować taką chwilę jako okazję do rozmowy, zabawy albo wspólnego wymyślenia, co wydarzy się dalej.
Bo w świecie, w którym niemal wszystko można mieć na już, umiejętność czekania może okazać się jedną z najbardziej przydatnych rzeczy, jakie przekażemy dzieciom.